OBRAZ MATKI BOŻEJ SKARŻYCKIEJ
Obraz Matki Bożej Skarżyckiej jest niewątpliwie kopią słynnego obrazu Matki Bożej Śnieżnej (zwaną też Matką Bożą Zwycięską, Matką Bożą Pocieszenia, Matką Bożą Różańcową, Salus Populi Romani), znajdującej się w lewej kaplicy bocznej Borghese bazyliki Santa Maria Maggiore (Matki Bożej Większej) w Rzymie. Nie jest kopią „rzymską”, jak nazywano obrazy malowane bezpośrednio z tego cudownego oryginału i rozprowadzane po całym świecie katolickim, ale kopią wtórną, malowaną na wzór kopii przywożonych z Rzymu.
Z dziejów miejscowości i parafii Skarżyce
Miejscowość Skarżyce pojawia się w dokumentach średniowiecznych po raz pierwszy pod rokiem 1327. Niewątpliwie jako wieś istniała już wcześniej, a nawet wiadomo, że była własnością królewską i wchodziła w skład parafii kromołowskiej. W latach 1327-1618 posiadali ją kanonicy regularni ze Mstowa, tworząc w tej wsi siedzibę swojej filii z kaplicą i dworem folwarcznym, obejmującą należące do nich sąsiednie wsie Morsko i część Żerkowic. Szczególne znaczenie w okolicy Skarżyce zyskały w latach 70-tych XVI w., kiedy z powodu rozwoju protestantyzmu zlikwidowano parafię w Kromołowie a duszpasterstwo parafialne przejęli kanonicy regularni, organizując je przy posiadanej kaplicy. Autorytet tego ośrodka duszpasterskiego stał się na tyle silny, przede wszystkim dzięki poparciu właściciela pobliskich Dupic szl. Wojciecha Giebułtowskiego (zm. 1623), będącego sekretarzem królewskim, że Skarżyce, mimo przywrócenia praw parafii kromołowskiej, stały się siedzibą odrębnej parafii. Erygował ją w 1616 r. biskup krakowski Piotr Tylicki. Parafia skarżycka objęła swymi granicami wsie: Skarżyce, Duplice (dzisiaj Piaseczno), Morsko i połowę Żerkowic. Spośród kolejnych rządców parafii na uwagę zasługuje ks. Stanisław Tobiasz Żaboklicki (proboszcz w latach 1675-1715, dziekan lelowski i notariusz konsystorza foralnego pilickiego), którego można uznać za pierwszego w dziejach tej placówki kościelnej propagatora kultu maryjnego. Dzięki jego staraniom doszło do wzniesienia w kościele ołtarza ku czci Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
Sprowadzenie obrazu Matki Bożej Śnieżnej do Skarżyc
W latach 20-tych XVIII w. Skarżycami władali szl. Ludwik Konstanty Pociej i jego żona Emercjanna (z domu Warszycka). Po śmieci męża Emercjanna Pociej wyszła za mąż za hrabiego Józefa Aleksandra Montmorency de Bours i wydzierżawiła dobra skarżyckie królewiczowej Marii Józefie Sobieskiej. W tym okresie proboszczem skarżyckim był ks. Wojciech Antoni Małeckiego (1721-1742), który przed 1739 r. wystawił w kościele nowy większy ołtarz maryjny i umieścił w nim obraz Matki Bożej Śnieżnej (Beatissimae Virginis Mariae ut vulgo vocant Majoris). Jest to zatem pierwsza wzmianka historyczna o obrazie Matki Bożej Śnieżnej, znajdującym się w kościele skarżyckim.
Od samego początku obraz ten otaczany był dużym kultem, bowiem już w 1739 r. inwentarz kościoła wyszczególnił posrebrzaną drewnianą sukienkę na obraz Matki Bożej i 17 nici różnych korali. Kolejny proboszcz, ks. Wawrzyniec Dzidowski (1742-1754), cały ołtarz gustownie pomalował i ozdobił figurami świętych. Ołtarz jednakże nie był konsekrowany, ale posiadał portatyl. Zaczęło też przybywać wotów przy obrazie. W 1748 r. wisiało już 36 nici różnych korali i 3 srebrne serca, ofiarowane przez szlachciankę Tomicką.
Wciąż jednak nie wiadomo, skąd obraz przybył do Skarżyc, ani kto go namalował. Według Katalogu zabytków sztuki w Polsce, wymieniany jest jako obraz XVII-wieczny, barokowy, znajdujący się w ołtarzu murowanym, utrzymanym w stylu klasycystycznym z końca XVIII w. Na tej podstawie można wnioskować, że ołtarz Matki Bożej Śnieżnej został przebudowany pod koniec XVIII w. Obraz natomiast, mający już swoją historię, mógł zostać sprowadzony do kościoła przed 1739 r., stąd ks. Małecki musiał do jego rozmiarów wystawić okazalszy ołtarz. Niewykluczone, że przy nabyciu obrazu pośredniczyła królewiczowa Sobieska, bowiem to ona w tym czasie odpowiadała za stan materialny kościoła. Jako wdowa, mając 45 lat, osiadła w nabytej w 1730 r. Pilicy, gdzie z zamku uczyniła swoją główną rezydencję dworską. Posiadała w niej prywatną kaplicę, w której znajdował się m.in. pochodzący z pierwszej połowy XVII w. niewielkich rozmiarów obraz Matki Bożej Śnieżnej, ofiarowany jej przez rodzonego brata biskupa Augustyna Wessla.
Dlaczego Matka Boża Śnieżna?
Tradycja mówi, że małżonkowie Jan i Maria z rodu patrycjuszy rzymskich, którzy byli poganami, przyjąwszy wiarę chrześcijańską, postanowili z wdzięczności Bogu wznieść kościół ku czci Maryi na wzgórzu Eskwilińskim, będącym ich własnością. Nie byli jednak pewni, czy Maryja zechce przyjąć od nich taki dar. Prosili więc o jakiś znak. Maryja wysłuchała ich modlitwy i potwierdziła to niezwykłym zjawiskiem. 5 sierpnia 352 roku bowiem, kiedy w Rzymie jest bardzo gorąco, na wzgórzu Eskwilińskim w nocy spadł śnieg. Tej nocy także Maryja objawiła się małżonkom Janowi i Marii we śnie i powiedziała, że tam, gdzie znajdą śnieg rano, mają zbudować kościół ku Jej czci. Jan powiadomił o całym zdarzeniu papieża Liberiusza, który miał podobne objawienie Maryi. Kościół pobudowano, ale znacznie później, gdyż dopiero po soborze Efeskim (431 r.), na którym ogłoszono dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi. Wtedy to Najświętsza Maryja Panna została nazwana Bogarodzicielką (Theotokos). Bazylikę Matki Bożej zwanej Większą (Santa Maria Maggiore), pierwszą na świecie ku czci Maryi – Bogarodzicielki, pobudowano w latach 432-440, za czasów papieża Sykstusa III. Z czasem czczony w tej bazylice obraz przedstawiający Najświętszą Maryję z Dzieciątkiem Jezus otrzymał nazwę Matki Bożej Śnieżnej.
Dlaczego Matka Boża Zwycięska?
Obraz rzymski Matki Bożej Śnieżnej nazywany jest przez Rzymian SALUS POPULI ROMANI - Wybawicielka Ludu Rzymskiego, czyli Matka Boża Zwycięska. Na ten tytuł składają się liczne wydarzenia związane z obroną Wiecznego Miasta, wiary chrześcijańskiej przed innowiercami, czy innymi niebezpieczeństwami. Pierwsze takie wydarzenie miało miejsce w 590 r., kiedy w Rzymie zapanowała epidemia dżumy. Papież Grzegorz Wielki niósł wtedy obraz Marki Bożej w uroczystej procesji błagalnej, prosząc Boga o ocalenie miasta. Z pewnością był to inny obraz Matki Bożej niż obecny lub procesja pokutna z modlitwą do Maryi była bez obrazu. W pewnym momencie ukazał mu się św. Michał Archanioł, który schował do pochwy karzący miecz. Był to znak Boży wysłuchanych modlitw i zakończenia zarazy, a Matkę Bożą od tego czasu nazywano Salus Populi Romani. Źródła historyczne mówią o licznych procesjach i kulcie Matki Bożej Zwycięskiej, nie tylko w Rzymie, ale w wielu miejscach w Europie, gdzie noszono obraz Matki Bożej w procesjach maryjnych, wypraszając u Boga ochronę od nieszczęść, wojen, kataklizmów czy zarazy. Kult Matki Bożej Zwycięskiej rozszerzył się w czasie pontyfikatu papieża Piusa V, który zorganizował Ligę Świętą w obronie wiary chrześcijańskiej w Europie przeciwko muzułmanom tureckim, a w Rzymie organizował procesje różańcowe z obrazem Matki Bożej Zwycięskiej, wypraszając w ten sposób zwycięstwo floty europejskiej nad liczniejszą flotą turecką w bitwie pod Lepanto w 1571 r. W podziękowaniu za ocalenie chrześcijańskiej Europy przed nawałą muzułmańską, Pius V ogłosił 7 października święto Matki Bożej Zwycięskiej, a rok później w 1572 r., przemienił je na święto Matki Bożej Różańcowej. Wspomnienie Matki Bożej Zwycięskiej przeniesiono na 5 sierpnia. Podobne historie miały miejsce w Polsce. Przed bitwą pod Chocimiem w 1621 r., zwycięstwo nad Turkami wymodlono przed obrazem Matki Bożej Śnieżnej w Krakowie, czczonym w kościele dominikańskim. Obraz ten został przywieziony z Rzymu i był podarunkiem bpa Bernarda Maciejowskiego dla ojców dominikanów. W czasie potopu szwedzkiego w 1656 r. zagrożona została także Jasna Góra. Wówczas przeor o. Augustyn Kordecki zarządził procesje po wałach jasnogórskich z błagalnymi modlitwami i z obrazem Matki Bożej, by wyprosić ocalenie klasztoru. Później w 1683 r., król polski Jan III Sobieski zwyciężył Turków pod Wiedniem, dzięki modlitwom chrześcijan do Matki Bożej Różańcowej, o co nawoływał papież Innocenty XI, prosząc Maryję o obronę Europy przed muzułmanami. Po tych wydarzeniach kult Matki Bożej Zwycięskiej w końcu XVI i XVII w. rozwinął się w Polsce i w większości krajów Europy. Wielką czcicielką obrazu Matki Bożej Zwycięskiej była królewiczowa Maria Józefa Sobieska, possesorka Skarżyc, wszak to przecież jej teść dowodził pod Wiedniem wojskami chrześcijańskiej Europy
Kiedy i gdzie powstał obraz Matki Bożej ze Skarżyc?
Nie wiadomo kto i kiedy namalował obraz Matki Bożej w Skarżycach. Co prawda, w XX-wiecznych zapiskach kronikarskich pojawia się data powstania obrazu przypadająca rzekomo na 1604 r., ale nie można jej potwierdzić w źródłach historycznych. Pozostaje jedynie przypuszczenie, że obraz mógł powstać w warsztatach krakowskich na początku XVII w., ale może też później. Pierwsza wzmianka o obrazie skarżyckim została odnotowana w dokumentach archiwalnych dopiero pod rokiem 1739, co nie przeczy, że obraz mógł być namalowany wcześniej. Przemawia za tym wyraźnie technika namalowania obrazu, kompozycja obrazu, szczegóły ikonograficzne i kolorystyka
Troska o piękno obrazu Matki Bożej Skarżyckiej
Obraz Matki Bożej Śnieżnej w kościele skarżyckim otaczano szczególnym kultem. W 1954 r. miejscowy proboszcz ks. Alfons Niederman nadmienił w dokumentach parafialnych, że ołtarz boczny wraz z obrazem maryjnym ze względu na złe warunki wilgotnościowe będzie poddany odnowieniu. Obrazu jednak wtedy nie odnowiono. Dopiero w 1972 r., kiedy w czasie wizytacji parafii bp Stefan Bareła kategorycznie zalecił renowację obrazu, ks. proboszcz Henryk Wysowski, wypełniając to polecenia, oddał go do konserwacji. Po odnowieniu obraz został umieszczony w głównym ołtarzu kościoła, w miejsce dawnego obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Ze względu na to, że zakrywany był obrazem Trójcy Świętej, z czasem niestety zapomniano o nim. W 1998 r. kolejny proboszcz ks. Mirosław Sikora jednak odnalazł obraz, wydobył go z ołtarza i oddał do konserwacji z powodu znacznego zniszczenia. Konserwację przeprowadziła wówczas konserwator z Częstochowy Grażyna Lazarowicz, która zniszczone partie obrazu zastąpiła nowym płótnem i dokonała podklejenia obrazu płótnem dla wzmocnienia jego struktury. Zostały dane też nowe krosna. Po konserwacji obraz umieszczono w lewym ołtarzu nawy kościoła, tam gdzie znajdował się pierwotnie. Przed koronacją obrazu, obraz został oddany przez proboszcza ks. Andrzeja Sewerynka do wtórnej konserwacji, którą dokonała konserwator Monika Domańska z Alwerni. W trakcie zabiegów zdjęto przemalówki, zrobiono zdjęcia RTG, uzupełniono ubytki warstwy malarskiej i zabezpieczono obraz przed działaniem czynników zewnętrznych. Odnowiony obraz umieszczono na trójkątnym bębnie, na swoim dawnym miejscu, wraz z obrazami św. Józefa i Matki Bożej Różańcowej. Uroczysta Koronacja Obrazu Matki Bożej Skarżyckiej Pani – Matki Nadziei odbyła się 7 września 2025 roku, koronami Biskupimi przez Arcybiskupa Wacława Depo – Metropolitę Częstochowskiego.
Opracowali:
Ks. Bogdan Blajer – dyrektor Muzeum Archidiecezji Częstochowskiej
Ks. Jacek Kapuściński – dyrektor Archiwum Archidiecezji Częstochowskiej